Otizmli Bireylerin Hakları

Otizm tanısı konan çocuklar için, tanı sonrasında en kritik aşamalardan biri ÇÖZGER (Çocuklar İçin Özel Gereksinim Raporu) hazırlanması sürecidir. Bu rapor, ÇÖZGER vermeye yetkili Sağlık kurulunca hazırlanan çocuğun özel gereksinimlerini belirten ve eğitim, sağlık, sosyal destek ile mali haklardan yararlanabilmesi için gerekli olan belgedir.

ÇÖZGER Nedir?: 18 yaş altı çocukların sağlık, eğitim, rehabilitasyon ve sosyal hizmetlere erişimini sağlamak amacıyla düzenlenir. Daha önce “Engelli Sağlık Kurulu Raporu” olarak adlandırılan raporun yerine geçmiştir. Rapor sayesinde çocuklar devlet destekli özel eğitimden yararlanabilir. Devlet, ÇÖZGER ile onaylanan çocuklara aylık 8 saat bireysel ve 4 saat grup özel eğitim desteğinin ücretini karşılar.

Kurul Süreci: ÇÖZGER raporu için yetkili hastanelerin sağlık kuruluna başvurur. Kurulda genellikle şu branşlar yer alır: çocuk ve ergen psikiyatri, çocuk nöroloji, çocuk sağlığı ve hastalıkları, çocuk cerrahisi, fizik tedavi ve rehabilitasyon, kulak burun boğaz. Her branş hekimi çocuğunuzu kendi alanında değerlendirir. Böylece yalnızca otizm tanısı değil, varsa ek kısıtlılıklar (örneğin işitme, görme, motor beceriler) da ortaya konur. Tüm muayeneler tamamlandıktan sonra kurul toplanır ve ortak bir rapor çıkarır. Rapor, çocuğun özel gereksinim düzeyini belirtir ve eğitim, sağlık, sosyal yardımlar açısından hangi haklardan yararlanabileceğini gösterir.

Aile İçin Önemi: Aileler bu süreçte kaygı yaşayabilir. Sağlık çalışanlarının görevi aileyi bilgilendirmek, soruları yanıtlamak ve süreci anlaşılır kılmaktır. Kurul sırasında aileden çocuğun gelişim öyküsü, günlük yaşamda yaşadığı zorluklar ve ihtiyaçları sorulabilir. Çocuk bazı alanlarda hekimler tarafından muayene edilebilir.

ÇÖZGER ile Sağlanan Haklar:

• Devlet destekli özel eğitim (rehabilitasyon merkezlerinde haftalık bireysel ve grup dersleri).
• Okul çağındaki çocuklar için kaynaştırma eğitimi ve sınıfta ek destekler.
• Engelli aylığı, evde bakım parası, araç alımında ÖTV muafiyeti gibi sosyal ve ekonomik haklara erişim.
• Gerektiğinde ek tanılara göre rehabilitasyon desteği (ör. işitme cihazı, fizik tedavi).

Aile ÇÖZGER raporu çıkarmak istemezse, kendi imkânlarıyla çocuğuna özel eğitim desteği alabilir. Ancak devletin ücretsiz olarak sunduğu eğitim, sosyal ve ekonomik haklardan yararlanılamaz.

18 yaş ve üzeri bireyler için Engelli Sağlık Kurulu Raporu alınır. Yetkili hastanelerde en az 3 uzman hekimin yer aldığı sağlık kurulunca düzenlenir. Başvuru süreci aşağıdaki gibidir:

1. Yetkili hastanelerden birine kimlik belgesiyle başvurulur.
2. Hastane, ilgili branşlara (çocuk/erişkin psikiyatri, nöroloji, pediatri vb.) yönlendirir.
3. Tüm muayeneler tamamlandıktan sonra kurul toplanır.
4. Oran ve rapor türü belirlenir.
5. Rapor çıktısı hastane tarafından e-Devlet’e işlenir.

Ücretsiz Sağlık Hizmetleri
Otizmli bireyler devlet ve üniversite hastanelerinde, aile sağlığı merkezlerinde ve SGK ile anlaşmalı özel hastanelerde muayene, tetkik ve tedavi hizmetlerinden ücretsiz yararlanır. Tüm temel sağlık hizmetleri ve gerekli tetkikler SGK tarafından karşılanır. Özel hastanelerde fark ücreti alınır ancak SUT kapsamındaki işlemler için ücretin bir bölümü SGK tarafından ödenir. Acil servis hizmetleri her kurumda ücretsizdir.

Aşı ve Koruyucu Sağlık Hizmetleri:
Otizmli çocuklar da diğer tüm çocuklar gibi Ulusal Aşı Takvimi kapsamındaki tüm aşılardan ücretsiz yararlanır. Düzenli sağlık kontrolleri ve gelişim takibi aile sağlığı merkezleri aracılığıyla yapılır. Koruyucu sağlık hizmetleri, aile hekimleri tarafından yürütülür.

Evde Sağlık Hizmetleri
Okula veya hastaneye düzenli gidemeyen bireyler için evde sağlık hizmeti sağlanır. Doktor veya hemşire, bireyin evine gelerek muayene ve tedavi yapabilir. Evde yapılamayan tetkik ve tedaviler için hastaneye nakil desteği verilir. Başvurular “444 38 33” Evde Sağlık Hizmetleri Çağrı Merkezi üzerinden yapılır.

Otizmli çocukların erken tanı sonrası hemen özel eğitime başlaması yasal bir haktır. 36-72 ay arası çocuklar için okul öncesi eğitim zorunludur ve ücretsiz olarak sunulur. Okul öncesinde kaynaştırma/bütünleştirme uygulamalarıyla akranlarıyla birlikte eğitim alabilirler.

12 yıllık zorunlu eğitim süreci (4+4+4) kapsamında, otizmli çocuklar da ilkokul, ortaokul ve lise eğitiminden ücretsiz yararlanır. Eğitim, öğrencinin bireysel ihtiyaçlarına uygun biçimde planlanır. Otizmli öğrenciler için örgün eğitimde birden fazla seçenek vardır:

Kaynaştırma/Bütünleştirme Eğitimi: Otizmli öğrenciler, özel eğitim destek eğitim hizmetleri eşliğinde akranlarıyla aynı sınıfta öğrenim görebilir, bir diğer deyişle kaynaştırma hakkından faydalanabilir. Gerektiğinde destek eğitim odası hizmeti verilir. Bireyselleştirilmiş Eğitim Programı (BEP) okulda okuyan otizmli öğrenciler için eğitim hayatları boyunca faydalanacakları bir yol haritası niteliğindedir. BEP hazırlanırken her öğrencinin güçlü ve desteklenmesi gereken yönleri, amaçlar, gerek eğitim süreçlerinde gerekse tüm ölçme ve değerlendirme işlemlerinde öğrenciye ilişkin yapılması gerekenler varsa davranış sorunları ve çözüm önerileri dikkate alınarak hazırlanır. Kaynaştırma eğitimi; okul öncesi, ilkokul, ortaokul ve lise düzeylerinde uygulanır. 2025 tarihli MEB genelgesine göre, okul ortamında makul düzenlemeler, özel tedbirler ve bireyselleştirilmiş destek sağlanması esastır.

Özel Eğitim Sınıfları: Genel eğitim okulları bünyesinde açılır. Mevcudu azdır (4–8 öğrenci). Müfredat, öğrencilerin bireysel farklılıklarına göre uyarlanır.

Özel Eğitim Uygulama Okulları: Daha önceki “OÇEM” sisteminin yerine geçmiştir. I. Kademe (1–4. sınıflar) ve II. Kademe (5–8. sınıflar) olarak iki düzeyde örgütlenir. Otizm spektrum bozukluğu tanısı almış öğrenciler için hazırlanmış özel programlarla eğitim verilir. Öğrencilerin günlük yaşam becerileri, akademik gelişimleri ve sosyal uyumları desteklenir.

Evde Eğitim: Sağlık durumu okula devam etmeye uygun olmayan öğrenciler için evde eğitim hakkı vardır. Evde eğitim, haftada en az 10 ders saatini kapsar.

Otizmli ve diğer özel gereksinimli öğrencilerin, eğitim süreçlerinde bireysel ihtiyaçlarını karşılamak üzere yanlarında gölge öğretmen veya kolaylaştırıcı kişi bulundurabilmeleri mümkündür. Bu uygulama, öğrencinin sınıfa uyumunu artırmak, akranlarıyla daha etkin etkileşim kurmasını sağlamak ve eğitim sürecinde bireysel desteği güçlendirmek amacıyla kullanılmaktadır.

Milli Eğitim Bakanlığı’nın yayımladığı Kaynaştırma/Bütünleştirme Yoluyla Eğitim Uygulamaları Genelgesi (2020) uyarınca, özel gereksinimli öğrencilerin bireysel ihtiyaçları doğrultusunda, velinin kendi imkânlarıyla sağladığı gölge öğretmen veya kolaylaştırıcı kişinin sınıfa girmesine izin verilebilir.

Okul yönetimi ve öğretmen ile iş birliği içinde çalışan gölge öğretmen; çocuğun ders takibini kolaylaştırır, davranışlarını yönlendirmede destek olur ve öğrenme sürecini pekiştirir.

Bu hak, özellikle otizmli çocukların kaynaştırma sınıflarında daha verimli eğitim alabilmelerini sağlayan önemli bir düzenlemedir. Ancak devlet tarafından henüz sistematik bir şekilde finanse edilmemektedir; aileler tarafından karşılanmaktadır.

Rehberlik ve Araştırma Merkezleri (RAM): RAM’lar öğrencinin eğitim performansını değerlendirir ve destek eğitim raporu hazırlar. Rapor doğrultusunda öğrenci, haftada 8–12 saat ücretsiz bireysel ve/veya grup özel eğitim alabilir.

Destek Eğitim Hakkı: Destek eğitim, otizmli veya farklı gelişen öğrencilerin, örgün eğitimlerine ek olarak bireysel ihtiyaçlarını karşılamak için aldıkları özel eğitimdir. RAM tarafından hazırlanan rapora göre öğrenciler, haftada 8–12 saat bireysel ve/veya grup özel eğitim alabilir. Bu hizmet, MEB’e bağlı özel eğitim ve rehabilitasyon merkezlerinde ücretsiz sunulur. Amaç, öğrencinin akademik, iletişim, sosyal ve günlük yaşam becerilerini desteklemektir. Otizmli bireyler için özel eğitim ve rehabilitasyon hizmetleri, RAM tarafından verilen rapora göre ücretsiz sağlanır. Fizik tedavi, dil-konuşma terapisi, ergoterapi ve duyu bütünleme gibi hizmetler de rapor kapsamında alınabilir.

Ücretsiz Taşıma ve Yemek Hizmeti: Taşıma merkezli özel eğitim alan öğrencilerin okula ulaşımı MEB tarafından karşılanır. Taşıma hizmetinden yararlanan öğrencilere öğle yemeği ücretsiz verilir.

Engelli Sağlık Kurulu Raporu ile başvurulabilir. Kart sahipleri; ulaşım, sosyal-kültürel etkinlikler, kamu hizmetleri ve çeşitli indirimlerden yararlanır. Başvurular il/ilçe aile ve sosyal hizmetler müdürlüklerinden yapılmaktadırlar.

Evde bakım aylığı, 2828 sayılı Sosyal Hizmetler Kanununa 2005 yılında ilave edilen Ek Madde 7 kapsamında ödenmektedir. Buna göre;

• Hane geliri hesabında, haneye giren tüm gelirler hesaba dâhil edilir.
• Ramazan ve Kurban Bayramlarında emeklilere ödenen bayram ikramiyeleri hane geliri hesabına dâhil edilmez.
• Özel gereksinimli bireyin, hanede birlikte yaşadığı akrabaları gelir hesabında dikkate alınır.
• Gelir hesabında kişi başı aylık gelir, asgari ücretin üçte ikisinden az olmalıdır (asgari ücretin üçte ikisi, 2025 yılı için net 14.736 TL’dir).
• Özel gereksinimli bireyin “bakıma ihtiyacı olan birey” olması zorunludur. Bu tespit, sosyal hizmet yetkililerince yapılır.
• Aynı hanede birden fazla ağır özel gereksinimli ya da karşılığı olan ifadelerin olduğu rapora sahip birey varsa, ilk özel gereksinimli bireyden sonraki her özel gereksinimli birey, iki kişi sayılır.
• Resmi (Bakanlığa bağlı) veya özel bakım merkezlerinde bakım hizmeti (yatılı bakım hizmeti) alan bireylerin ailelerine aylık ödenmez.

2022 aylığında özel gereksinimli bireyler için %40 ila %69 arasında engel oranına sahip engelli maaşı ve %70 ve üzeri engel oranına sahip engelli maaşı olmak üzere iki kademe söz konusudur. %70 ve üzeri engel oranına sahip bireyler, %40 – %69 engel oranına sahip bireylere oranla daha yüksek aylık almaktadırlar. Başvurular il/ilçe aile ve sosyal hizmetler müdürlüklerinden ve kaymakamlıklardan yapılmaktadırlar.

Otizmli bireylerin bakım ihtiyaçları, 2828 sayılı Sosyal Hizmetler Kanunu ve 5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun kapsamında güvence altına alınmıştır. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı bu hizmetleri üç ana başlıkta sunar:

Evde Bakım Hizmeti: Ağır özel gereksinimli bireylerin bakımını evde üstlenen ailelere evde bakım yardımı (aylık ödeme) yapılır. Aylık ödeme için kriterler:

• Engelli Sağlık Kurulu Raporu’nda “ağır engelli” ibaresi bulunması,
• Günlük yaşam aktivitelerinde başkasının yardımına ihtiyaç duyulması,
• Hane gelirinin belirlenen sınırın altında olması.

Bakanlık görevlileri düzenli aralıklarla ev ziyareti yaparak bakım koşullarını denetler.

Gündüzlü Bakım Hizmetleri: Ailelerin yükünü hafifletmek ve bireylerin sosyalleşmesini sağlamak için gündüzlü bakım merkezleri vardır. Bu merkezlerde:

• Günlük yaşam becerileri eğitimi,
• Sosyal etkinlikler,
• Psiko-sosyal destek hizmetleri verilir.

Özellikle çalışan anneler için çocuğun gün içinde güvenle kalabileceği destekleyici bir modeldir.

Yatılı Bakım Hizmetleri: Kendi bakımını üstlenemeyen ya da ailesi tarafından bakılamayan özel gereksinimli bireylere 7/24 bakım hizmeti sunulur. Yatılı bakım merkezleri, barınma, beslenme, sağlık takibi ve sosyal etkinlikleri kapsar. Devlet tarafından ücretsiz sağlanır.

Başvuru kanalları:

• İl/ilçe Aile ve Sosyal Hizmetler Müdürlükleri,
• E-Devlet üzerinden “Engelli Evde Bakım” ve “Sosyal Yardım” başvuruları,
• ALO 183 Sosyal Destek Hattı,

Sosyal yardım ve destekler: Özel gereksinimli bireyler ve aileleri, gıda, giysi, yakacak, kira desteği ve eğitim materyali yardımı gibi çeşitli sosyal yardımlardan yararlanabilir. Ayrıca engelli raporu olan bireylerin evlerine aylık elektrik fatura desteği sağlanır. Bunun yanında belirlenen dönemlerde hane başına doğalgaz ve ısınma yardımı ödemeleri yapılır. Bu desteklerin tamamı için başvurular Kaymakamlıklar bünyesindeki Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakıflarına yapılmaktadır.

Otizmli bireyler ve aileleri, 5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun, 4760 sayılı ÖTV Kanunu, 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu ve ilgili yönetmelikler kapsamında çeşitli vergi indirimleri, muafiyetler ve ulaşım kolaylıklarından yararlanabilir.

Emlak vergisi ödememe hakkı:
Emlak Vergisi Kanunu’nun değiştirilen 8. maddesine göre; Türkiye sınırları içinde brüt 200 m2’yi geçmeyen tek meskeni olan özel gereksinimli bireyler (kullanım hakkına sahip olunması hali dahil) emlak vergisi ödemeyeceklerdir.

Özel tüketim vergisi indirimi:
Engel oranı %90 ve üzeri olan bireyler ÖTV’den muaf olarak araç satın alabilirler. ÖTV indirimden faydalanmak için ise engel oranı en az %40 olmalıdır. Raporda “ağır engelli” ya da “sürücü belgesi alabilir” ifadelerinin yer alması gerekmektedir.

Gümrük vergisi indirimi:
Gümrük Vergisi Kanunu (Madde 167/12)’de malul ve engellilerin kullanımına mahsus eşyanın gümrük vergilerinden muaf olduğu belirtilmiştir.

KDV indirimi hakkı:
Özel gereksinimli bireylere tıbbi, medikal ve eğitim araç gereçleri için KDV indirimi sağlanmaktadır.

Gelir vergisi indirimi:
Çalışan özel gereksinimli bireyler veya özel gereksinimli çocuğu olan çalışanlar, engellilik derecesine göre gelir vergisi indirimi alır. Bu indirim, net maaşa aylık ek katkı olarak yansır. Başvuru vergi dairesine, engelli sağlık raporu ile yapılır.

Motorlu Taşıtlar Vergisi muafiyeti:
Özel gereksinimli birey adına kayıtlı araçlardan MTV alınmaz. Araç özel gereksinimli birey veya velisi/vasisi üzerine tescil edilebilir.

Toplu taşımada ücretsiz veya indirimli seyahat:

• Engelli kimlik kartı sahibi bireyler, şehir içi toplu taşımadan ücretsiz yararlanır (otobüs, metro, tramvay, şehir hatları vapurları).
• Şehirlerarası otobüs, tren ve deniz yolu ulaşımında %40 indirim uygulanır.
• TCDD ve şehir içi metro sistemlerinde ücretsiz kullanım geçerlidir.
• “Ağır engelli” ibaresi bulunan raporlarda, özel gereksinimli bireyin refakatçisi de ulaşımda ücretsiz/indirimli haktan yararlanır.
• Uçak yolculuklarında özel gereksinimli bireylere öncelikli biniş ve özel destek hizmetleri sağlanır. Havalimanlarında ve tren garlarında engelli yolcu danışma noktaları bulunur.

Tiyatro, müze, sinema gibi sosyal alanlarda indirim:
Müze, ören yeri, tiyatro, sinema, konser gibi etkinliklere giriş ücretsiz veya indirimli olabilmektedir. Kamu kurumlarına bağlı olan faaliyetler ücretsizdir. Belediyeler tarafından düzenlenen sosyal-kültürel etkinliklerde özel gereksinimli bireylere öncelik ve ücretsiz katılım imkânı tanınabilmektedir.

İnternet ve İletişim Hakları:

• Türk Telekom özel gereksinimli bireylere sabit hat tarifelerinde %25 indirim sunmaktadır.
• TTNET (Türk Telekom internet) ise ev internetinde %25 indirimli tarife seçenekleri sunmaktadır.
• Turkcell, Vodafone ve Türk Telekom mobil hatlarında özel gereksinimli abonelere özel indirimli engelli tarifeleri sunulur. Paketlerde genellikle konuşma, SMS ve internet kullanımında ek avantajlar yer alır.
• Başvurular ilgili operatörün müşteri hizmetleri veya bayilerine engelli sağlık raporu ve kimlikle yapılmaktadır.

• 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’na göre, kamu kurumlarında dolu kadroların en az %3’ü engelli memurlara ayrılmak zorundadır.
• 50 ve üzeri çalışanı olan özel iş yerlerinde toplam çalışan sayısının en az %3’ü engelli bireylerden oluşmalıdır.
• Bu kotanın uygulanması Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından denetlenir. Kota doldurulmadığında işverene idari para cezası uygulanır.

Korumalı işyerleri özel gereksinimli bireylerin, özellikle de daha fazla desteğe ihtiyaç duyanların istihdamı için oluşturulmuş, Bakanlık onaylı iş yerleridir. Bu işyerlerinde özel gereksinimli bireylere istihdam sağlamak, gelir kazandırmak ve sosyal hayata katılımlarını güçlendirmek amaçlanmaktadır. İşverenler, bu işyerlerini açtığında devlet teşviki ve vergi kolaylıkları alır. Özellikle tam zamanlı çalışmada zorlanan, destekle daha iyi performans sergileyen bireyler için güvenli bir istihdam modelidir.

Otizmli bireyin iş yerinde başarılı olabilmesi için ona eşlik eden, görevleri öğrenmesine yardımcı olan ve sosyal uyumunu destekleyen profesyonel iş koçlarıyla yürütülen bir istihdam modelidir. Özellikle Tohum Otizm Vakfı gibi kuruluşların önem verdiği bu model, bireyin güçlü yönlerini öne çıkararak iş yaşamına katılımını kolaylaştırır. İş koçu, başlangıçta yoğun destek sağlar, birey iş ortamına uyum sağladıkça desteği kademeli olarak azaltır. Hem birey için sürdürülebilir istihdam hem de işveren için verimli ve uyumlu bir çalışan profili sağlar. Modelin uygulandığı işyerlerine İŞKUR projeleri, STK iş birlikleri ve özel işveren uygulamaları üzerinden erişilebilir.

Mesleki Eğitim Programları: Otizmli bireylerin istihdama hazırlanması amacıyla düzenlenen mesleki eğitim ve beceri geliştirme kurslarını içerir. Bu programlarla bireye çeşitli iş becerileri kazandırmak, bireylerin kendi ilgi alanlarına uygun mesleklere yönelmesini sağlamak hedeflenir. Katılım sırasında yol ve harçlık desteği sağlanabilir. Aşağıda bazı mesleki eğitim programları sıralanmaktadır:

• İŞKUR’un açtığı mesleki kurslar,
• Halk eğitim merkezlerinin kursları,
• Belediyelerin özel eğitim destekli meslek edindirme projeleri.

Programlara başvurular da bu merkezlerden gerçekleştirilmektedir.

İş Yerinde Makul Düzenleme Hakkı: Özel gereksinimli bireylerin iş hayatına katılımını engelleyen unsurların ortadan kaldırılması için işverenin yapması gereken uyarlamalar bulunabilir. Örneğin:

• İş ortamının fiziksel düzenlenmesi (sessiz alan, uygun ışıklandırma, bireye uygun mobilya),
• Görevlerin sadeleştirilmesi,
• Çalışma saatlerinin esnekleştirilmesi,
• Görsel veya yazılı yönergelerle destek sağlanması.

CİMER, kamu kurumlarına yönelik şikâyet, ihbar ve bilgi edinme başvurularının yapılabildiği resmi platformdur. Otizmli bireylerin eğitim, sağlık, sosyal hizmet veya istihdam alanındaki hak ihlalleri buradan bildirilebilir.

• ALO 183 Sosyal Destek Hattı üzerinden şikâyet ve başvuru yapılabilir.
• Bakanlık il/ilçe müdürlükleri aracılığıyla yüz yüze başvuru imkânı vardır.
• Ayrıca Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı e-Devlet sayfası üzerinden engelli hizmetleriyle ilgili başvurular yapılabilir.

Ayrımcılık yasağı ihlalleri (örneğin okulda, iş yerinde ya da sağlık hizmetlerinde engelliliğe dayalı ayrımcılık) için TİHEK’e başvurulabilir. Başvurular ücretsizdir ve kurumun kararları bağlayıcıdır.

Kamu kurumlarının işlemlerine karşı şikâyetler Kamu Denetçiliği Kurumu’na yapılabilir. Ombudsman, başvuruları inceleyerek ilgili kurumlara çözüm önerileri sunar. Başvurular ücretsizdir.

Türkiye Barolar Birliği’ne bağlı birçok baroda Engelli Hakları Merkezi veya İnsan Hakları Merkezi bulunur. Otizmli bireylerin ve ailelerinin yaşadığı hak ihlalleri konusunda ücretsiz hukuki danışmanlık sağlarlar. Özellikle dava açma, savunma ve hukuki destek süreçlerinde önemli bir başvuru merciidir. Detaylı bilgi için: Türkiye Barolar Birliği