Otizmli Bireyler İçin Gelecek

Üniversiteye Gidebilirler mi?

Amerika’da yapılan bir çalışmaya göre otizmli gençlerin %35’i lise sonrası 6 yıl içinde bir üniversiteye devam ediyor, %55’i ise ücretli bir işte çalışmaktadır.

Danimarka’da zihin yetersizliği tanısı olmayan otizmli gençlerin %66’sı beklenen yaşta üst-ortaöğretime geçiş için yeterlilik kazanmaktadır.

Milli Eğitim Bakanlığı verilerine göre (2023), üniversitelerde özel gereksinimli öğrencilerin sayısı artmakta, ancak otizmli öğrencilere dair ayrı bir oran açıklanmamaktadır. Yine de birçok üniversite özel destek birimleri ile otizmli öğrencileri desteklemektedir.

Bir İşte Çalışabilirler mi?

Birleşik Krallık’ta otizmli yetişkinlerin yalnızca %22–31’i istihdamda yer alıyor. Üniversite mezunu otizmli gençlerin mezuniyetten 15 ay sonra sadece %36’sı tam zamanlı iş bulabiliyor.

Amerika’da engelli bireyler arasında istihdam oranı %22,7’dir. Otizm grubunda ise işsizlik ve istihdam edilmeme oranları daha yüksek.

Otizmli çalışanların ücretleri, Birleşik Krallık verilerine göre diğer çalışanlardan %33,5 daha düşük.

İŞKUR’un 2022 verilerine göre, kayıtlı engelli işgücünde zihin yetersizliği olan bireylerden sonra en hızlı artış otizmdedir. Ancak istihdam edilen otizmli birey oranı hâlâ oldukça düşük.

Kendi Başlarına Yaşayabilirler mi?

Otizmli bireylerun bağımsız yaşam düzeyi, erken eğitim, aile desteği ve toplumsal düzenlemelere bağlıdır. Bazı bireyler tek başına ya da arkadaşlarıyla yaşayabilirken, bazıları destekli yaşam evlerinde veya aile yanında desteğe ihtiyaç duyar.

Amerika’da ve Avrupa’da yaygın bir model olan destekli yaşam evleri modeli bireyin bağımsızlığını artırırken güvenliğini de sağlar. Türkiye’de bu model henüz yaygın olmasa da, son yıllarda korumalı ev ve destekli yaşam projeleri gündeme gelmektedir.

Askere Gidebilirler mi?

Türkiye’de askerlik durumu, yapılan sağlık muayenesi ve sağlık kurulu değerlendirmesi sonucunda belirlenir. Otizm tanısı olan bireylerin büyük bir kısmı, bu değerlendirme sonucunda “askerliğe elverişli değildir” kararı alarak askerlik hizmetinden muaf tutulur. Ancak her bireyin durumu kendi sağlık raporu doğrultusunda ayrı ayrı değerlendirilir ve kesin karar yetkili askerî sağlık kurulları tarafından verilir.

Güçlü Yönleri Nelerdir?

Otizmli bireyler ayrıntı odaklı çalışma, örüntü ve sıralamayı takip etme, sistematik olma ve dikkatli karar verme gibi güçlü yönlere sahip olabilmektedirler. Bu beceriler, veri analizi, kalite kontrol, yazılım-test, siber güvenlik, muhasebe, arşivcilik, tasarım, laboratuvar işleri, lojistik ve üretim hatları gibi işlerde avantaj sağlayabilir.

Bununla birlikte üniversite mezunu olan otizmli bireylerin mezuniyet sonrası iş bulma oranı diğer mezunlara göre 2 kat daha düşük olabilmektedir. Dolayısıyla bireyin bir diplomasının olması tek başına yeterli değildir; işe giriş ve sürdürmede iş koçu desteği ve iş yerinde yapılabilecek makul düzenlemeler önemlidir.

Neler Yardımcı Olur?

• İş koçluğu ve meslek odaklı programlar: Araştırmalar, bu programların istihdamda olumlu etkiler sağladığını göstermektedir.
• İşyeri uyarlamaları: Yapılandırılmış mülakatlar, yazılı görev listeleri, sessiz alanlar, esnek mola süreleri ve düzenli geribildirimler istihdamın sürdürülebilirliğini artırır.
• Eğitimde bireyselleştirme: Üniversitelerde engelli öğrenci birimleri, ders materyallerine erişim, sınavlarda uyarlamalar otizmli öğrencilerin başarısını artırır.
• Bağımsız yaşam için eğitim: Günlük yaşam becerilerinin (alışveriş, yemek hazırlama, toplu taşıma kullanma) erken yaşta öğretilmesi bağımsız yaşam olasılığını yükseltir.
• Toplumsal farkındalık: İşverenlerin, eğitimcilerin ve toplumun otizme dair farkındalık düzeyi arttıkça, otizmli bireylerin geleceğe katılımı güçlenir.

Kaynaklar

• Baldwin, S., & Costley, D. (2016). The strengths and abilities of autistic people in the workplace. Autism, 20(2), 133–141. https://doi.org/10.1177/1362361315577516
• Dreier, J. W., Petersen, L., Christensen, J., & Parner, E. T. (2021). Educational attainment in individuals with autism spectrum disorder: A population-based cohort study in Denmark. Journal of Autism and Developmental Disorders, 51(4), 1200–1210. https://doi.org/10.1007/s10803-020-04601-9
• Hedley, D., Cai, R., Uljarević, M., Wilmot, M., Spoor, J., Richdale, A., & Dissanayake, C. (2018). Transition to work: Perspectives from the autism spectrum. Autism, 22(5), 528–541. https://doi.org/10.1177/1362361316687697
• Richards, J., Crane, L., & Buckland, H. (2024). The Buckland Review of Autism Employment. UK Government & National Autistic Society.
• Shattuck, P. T., Narendorf, S. C., Cooper, B., Sterzing, P. R., Wagner, M., & Taylor, J. L. (2012). Postsecondary education and employment among youth with an autism spectrum disorder. Pediatrics, 129(6), 1042–1049. https://doi.org/10.1542/peds.2011-2864
• Autism Speaks. Adult services and employment resources. https://www.autismspeaks.org
• Bureau of Labor Statistics (BLS). (2024). Persons with a disability: Labor force characteristics – 2024. https://www.bls.gov
• National Autistic Society. Support for autistic people at work. https://www.autism.org.uk
• National Autistic Society. Autism employment gap and statistics. https://www.autism.org.uk
• Office for National Statistics (ONS). (2021). Disability pay gaps in the UK: 2021. https://www.ons.gov.uk