Kimler Eğitim Verebilir?

Özel eğitim öğretmenlerinde bulunması gereken bilgi ve beceriler

• Otizm tanılı öğrencilerin gelişim özelliklerini ve eğitim gereksinimlerini tanıma,
• Öğrenci için bireyselleştirilmiş eğitim programı (BEP) hazırlama ve programı takip etme,
• Sosyal beceri kazandırmaya dayalı bilimsel temelli öğretim uygulamalarını (ör. sosyal öyküler, video model ile öğretim) kullanma,
• İletişim becerisi kazandırmaya dayalı bilimsel temelli öğretim uygulamalarını (ör. alternatif ve destekleyici iletişim, replikli öğretim, fırsat öğretimi) kullanma,
• Bağımsız yaşam becerilerine yönelik bilimsel temelli öğretim uygulamalarını (ör. etkinlik çizelgeleri, toplum temelli öğretim) kullanma,
• Duyusal ihtiyaçlara göre çevresel düzenleme (ör. görsel stratejiler kullanma, rutinler oluşturma) yapabilme,
• Davranış sorunlarına karşı olumlu davranışsal destek stratejileri uygulama,
• Sunduğu öğretime ilişkin veri toplama tekniklerini uygulama,
• Aile ile birlikte diğer öğretmen ve uzmanlar gibi ekip üyeleriyle etkili iş birliği kurma,
• Özel eğitim alanındaki etik ilkelere hakim olma ve uygulama.

Otizm tanılı öğrenciler, (zaman zaman düzey 1 grubundakiler hariç) bire bir ve yoğun destek gerektiren farklı eğitim yaklaşımlarına ihtiyaç duyar. Bu durum, öğretmenlerin özel bilgi ve becerilerle donatılmış olmasını zorunlu kılar. Türkiye’de sınırlı sayıda üniversite, otizm odaklı yüksek lisans ve doktora programları sunmaktadır. Ancak etkili bir eğitim için genel özel eğitim bilgisine ek olarak otizme özgü uzmanlık da gereklidir.

Yaşa Göre Otizmli Bireylerin Eğitim Olanakları

Çocuğun eğitsel değerlendirilmesi yapıldıktan sonra yaşına göre bir eğitim planlanması yapılır ve koordinasyonu Rehberlik ve Araştırma Merkezi (RAM) bünyesindeki Özel Eğitim Hizmetleri Kurulu tarafından gerçekleştirilir.

Erken Çocukluk Dönemi

Eğer çocuğunuz 3 yaşından küçükse ve otizm tanısı almışsa, erken çocukluk dönemi eğitimi alabilir. Bu eğitim, çocuğun doğrudan eğitimi, çocuğun eğitimine katkı sağlamak amacıyla ailenin bilgilendirilmesi ve desteklenmesi yoluyla okul ve kurumlarda veya gerektiğinde evde yürütülür. Eğitimin planlanması ve koordinasyonu RAM bünyesindeki Özel Eğitim Hizmetleri Kurulu tarafından yapılır.

Okul Öncesi

Eğer çocuğunuz 3–6 yaşları arasındaysa, okul öncesi özel eğitim alabilir. Özel eğitim gerektiren çocukların okul öncesi eğitimi zorunludur. Okul öncesi eğitim, mümkünse tipik gelişim gösteren çocukların devam ettiği kreş ya da anaokulu gibi okul öncesi eğitim kurumlarında kaynaştırma yoluyla sağlanır. Kaynaştırmadan yararlanamayan otizm tanılı çocuklar ise okul öncesi düzeyde eğitim veren özel eğitim kurumlarına devam etmelidir.

37–66 ay arasındaki çocukların öğrenim gördüğü okul öncesi kurumları “Özel Eğitim Anaokulu”, özel eğitim okul ve kurumları bünyesinde 48–66 ay arasındaki çocuklar için açılan sınıflar ise “anasınıfları” olarak isimlendirilmektedir. E-okul sistemi üzerinden kaydı yapılan özel eğitime ihtiyaç duyan çocuklar için zorunlu olan okul öncesi eğitim süresi, Özel Eğitim Değerlendirme Kurul Raporu ile Eylül ayı sonu esas alınarak 78 aya kadar uzatılabilmektedir. Çocuk velisinin resmi başvurusu doğrultusunda, il/ilçe özel eğitim hizmetleri kurulu kararıyla uygun kuruma yerleştirilebilir.

İlkokul

Eğer çocuğunuz 6–10 yaş aralığında ise, tipik gelişim gösteren çocuklarla birlikte bir ilkokulda (temel eğitimde) kaynaştırma eğitimi alabilir. Bunun mümkün olmadığı durumlarda temel eğitim ilkokulu bünyesindeki bir özel eğitim sınıfına ya da Özel Eğitim Uygulama Okulu I. Kademe programına devam edebilir. Zorunlu eğitimin 12 yıla çıkarılmasıyla ilkokula başlama yaşı 66 aya çekilirken, özel eğitime ihtiyacı olan çocukların gelişimsel özellikleri dikkate alınarak okul öncesi eğitim süreleri 78 aya kadar uzatılabilmekte, böylece bu çocukların ilkokula 79. ayda başlamaları sağlanabilmektedir.

Ortaokul

Eğer çocuğunuz 10–14 yaş aralığında ise ve bir ilkokul diplomasına sahipse, ortaokul eğitimini kaynaştırma uygulamaları yoluyla akranları ile bir arada bir ortaokulda (temel eğitimde) sürdürebilir. Bunun mümkün olmadığı durumlarda temel eğitim ortaokulu bünyesindeki bir özel eğitim sınıfına ya da Özel Eğitim Uygulama Okulu II. Kademe programına devam edebilir.

Lise

Eğer çocuğunuz 15–23 yaş aralığında ise ve ortaokul diplomasına sahipse, liseyi kaynaştırma uygulamaları yoluyla akranları ile bir arada genel ve mesleki kurumlarda ya da temel eğitim bünyesindeki lisenin özel eğitim sınıfında sürdürebilir. Bunun mümkün olmadığı durumlarda ise bir Özel Eğitim Uygulama Okulu III. kademeye veya Özel Eğitim Meslek Lisesine devam edebilir.

Zorunlu öğrenim çağında olup da özel eğitime ihtiyacı olan bireyler için ortaöğretimin zorunlu eğitim kapsamına alınması nedeniyle evde ve hastanede eğitim hizmeti bu kademede de verilecek, hastane okulu olarak sürdürülen eğitim ve öğretim hizmetlerini ilkokul, ortaokul ve lise kademelerinde de “Hastane Sınıfı” olarak düzenlenmektedir.

Zorunlu öğrenim çağı dışında kalan ve genel eğitim programlarından yararlanamayacak durumda olan otizm tanılı bireyler temel yaşam becerilerini geliştirmek, topluma uyum sağlamak ve iş ve mesleğe yönelik beceriler kazanmak amacıyla farklı konu ve sürelerde meslek kurslarına devam edebilir. Ayrıca, aileler bulundukları ilin valiliğine otizmli çocukları için halk eğitim merkezlerinde meslek kursu açılması talebinde bulunabilirler.

Eğitim Ortamları

Çocuğun eğitsel değerlendirilmesi yapılır ve yaş durumu da göz önünde bulundurularak kaynaştırma eğitimi, özel eğitim sınıfı, özel eğitim anaokulu/özel eğitim uygulama okulu olmak üzere uygun eğitim ortamlarına yönlendirilir.

Kaynaştırma Eğitimi

Kaynaştırma, özel gereksinimli çocukların eğitimlerini tipik gelişim gösteren çocukların devam ettiği temel eğitim okullarında akranları ile aynı ortamda sürdürmeleridir. Özel gereksinimli çocuk okul öncesi, ilkokul, ortaokul ve ortaöğretim kurumlarında kaynaştırma eğitimi alabilir. Kaynaştırmaya devam eden özel gereksinimli öğrencilere ve bu öğrencilerin öğretmenlerine gerekli destek hizmetler devlet tarafından sağlanmalıdır. Destek hizmetler, özel gereksinimli öğrencilerin kaynaştırma ortamlarına uyum sağlamalarına ya da ders programlarında gerekli düzenlemelerin yapılmasına yönelik hizmetlerdir.

Özel gereksinimli çocuk okuldaki zamanının tümünü tipik gelişim gösteren akranlarıyla aynı sınıfta geçirebileceği gibi (tam zamanlı kaynaştırma), okuldaki zamanının bir bölümünü özel eğitim sınıfında da geçirebilir (yarı zamanlı kaynaştırma). Çocuğun tam zamanlı mı yoksa yarı zamanlı mı eğitim almasının daha uygun olacağına, çocuğun eğitim performansına ve öncelikli ihtiyaçlarına göre ilgili kurullar ve aile tarafından karar verilir.

Kaynaştırma yoluyla eğitim uygulamaları yapılan okul ve kurumlarda öğrencinin yetersizliğine uygun fiziksel, sosyal ve psikolojik ortam düzenlemeleri yapılır. Bu okul ve kurumlarda öğrenciye verilen eğitim hizmetlerinin etkin bir biçimde yürütülebilmesi amacıyla özel araç-gereçler, eğitim materyalleri, öğretim uygulamaları ve öğrenci başarısını değerlendirme teknikleri kullanılır; ayrıca, destek eğitim odası açılır. Kaynaştırma uygulamaları yapılan okul ve kurumlardaki personel, diğer öğrenciler ve onların aileleri; özel gereksinimli bireylerin özellikleri hakkında RAM ve okuldaki BEP geliştirme birimindeki ilgili kişiler tarafından bilgilendirilir. Okul ve kurumlarda, kaynaştırma yoluyla eğitim alacak öğrencilerin bir sınıfa en fazla iki öğrenci olacak şekilde eşit olarak dağılımı sağlanır.

Kaynaştırma yoluyla eğitimlerine devam eden öğrencilerin destek eğitim hizmeti almaları için gerekli düzenlemeler okul tarafından yapılır. Bu doğrultuda destek eğitim hizmetleri, sınıf içi yardım şeklinde olabileceği gibi destek eğitim odalarında da verilebilir.

Bireyselleştirilmiş Eğitim Programı (BEP) Nedir?

Çocuğun takip ettiği program temel alınarak eğitim performansı ve ihtiyaçları doğrultusunda Bireysel Eğitim Programı (BEP) hazırlanır. BEP hazırlanması amacıyla çocuğun devam ettiği okul ya da kurumda BEP geliştirme birimi oluşturulur. BEP geliştirme birimi, okul müdürü veya müdür yardımcısının başkanlığında aşağıdaki üyelerden oluşur:

1. Öğrencinin velisi (anne/baba/yasal vasi)
2. Öğrencinin sınıf öğretmeni
3. Öğrencinin dersini okutan alan öğretmenleri
4. Rehber öğretmen/psikolojik danışman
5. Gerektiğinde özel eğitim değerlendirme kurulundan bir üye
6. Öğrencinin kendisi*
7. Mesleki eğitim veren özel eğitim okullarında meslek derslerini okutan bir alan öğretmeni

Ayrıca okul dışından uzmanların görüşlerine ihtiyaç duyulması halinde öğrencinin destek hizmet aldığı kişiler (fizyoterapist, psikolog vb.) BEP geliştirme birimi toplantılarına görüş ve önerilerine başvurmak amacıyla davet edilebilir. *Öğrencinin BEP geliştirme birimi toplantısına katılımı zorunlu değildir ancak eğer mümkünse (görüşlerini sözel ya da alternatif iletişim teknikleri ile paylaşabilecekse) öğrencinin toplantılara katılımı ve görüşlerini paylaşması desteklenmelidir.

Özel Eğitim Sınıfı

Özel eğitim sınıfları, temel eğitim bünyesindeki resmî ve özel okulların içinde özel eğitim gerektiren öğrenciler için açılan sınıflardır. Hangi okullarda hangi engel gruplarına yönelik özel eğitim sınıfları açılacağına İl Milli Eğitim Müdürlükleri karar verir. Otizmli çocuklar için açılan özel eğitim sınıflarında sınıf mevcudu en fazla 4 öğrenci, en fazla 2 öğretmendir. Özel eğitim sınıfını tamamlayan öğrencilere diploma verilmez, okur-yazarlık belgesi verilir.

Özel Eğitim Anaokulları

Özel eğitim anaokulları, 36–66 aylık olan özel gereksinimli çocuklara eğitim veren kurumlardır. Bu okullarda, çocukların bireysel ihtiyaçlarına uygun eğitim programları ve destek hizmetleri sunulur. Çocuğun özel eğitim gereksinimi olduğunu belirten RAM raporu gereklidir. Bu rapor, çocuğun eğitsel değerlendirmesi sonucunda düzenlenir. Velinin yazılı talebiyle kayıt işlemleri başlatılır.

Temel amaçlar

• Günlük yaşam ve öz bakım becerilerini geliştirmek,
• Dil ve iletişim becerilerini artırmak,
• Sosyal becerilerini desteklemek,
• Akademik hayata ve topluma uyumlarını sağlamak.

Özel eğitim anaokullarında sınıf mevcudu, öğrencilerin ihtiyaçlarına göre düzenlenir. Örneğin, otizmli çocuklar için sınıf mevcudu en fazla 4 öğrenci olacak şekilde planlanır. Özel eğitim anaokulları, çocukların bireysel ihtiyaçlarına göre eğitim programları sunarak, onların gelişimlerini desteklemeyi hedefler. Bu süreçte, ailelerin rehberlik hizmetlerinden yararlanmaları ve çocuklarının ihtiyaçlarına uygun eğitim ortamlarını seçmeleri önem taşır.

Özel Eğitim Uygulama Okulları

Zorunlu öğrenim çağında olup temel eğitim okullarındaki I., II. ve III. kademedeki (ilkokul, ortaokul ve lise) programlara devam edemeyecek otizmli öğrenciler için resmî ve özel özel eğitim uygulama okulları açılır. Özel eğitim uygulama okulları gündüzlü eğitim kurumlarıdır. Bu kurumlarda eğitim-öğretim hizmetlerinin yürütülmesinde aşağıdaki hususlar dikkate alınır:

• Bireylerin öz bakım ve günlük yaşam becerileri ile işlevsel akademik becerilerini geliştirmek ve topluma uyumlarını sağlamak amacıyla MEB tarafından hazırlanmış özel eğitim programı uygulanır.
• Bu program temel alınarak her çocuk için BEP hazırlanır; başarı değerlendirmesinde BEP’lerdeki amaç ve davranışlar dikkate alınır.
• Tuvalet eğitimi kazanılmamış, yoğun davranış problemi gösteren ve grup eğitimine uyum sağlayamayan öğrenciler için bire bir eğitim uygulanabilir; bu öğrencilerin haftalık ders saati ve süresi Özel Eğitim Hizmetleri Kurulu tarafından belirlenir.

Özel eğitim uygulama okullarına devam eden her öğrenci için yılda iki defa olmak üzere bireysel gelişim raporu hazırlanır. Bu rapor yarıyıl ve öğretim yılı sonunda karneyle birlikte veliye gönderilir; öğrencinin BEP’inde yer alan bilgi ve becerileri kazanım düzeyi ayrıntılı olarak gösterilir. Bu okullarda öğrenciler başarısız notla değerlendirilemez.

Uygulama okullarına devam eden öğrencilerin, kaynaştırma uygulamaları kapsamında tipik gelişim gösteren akranlarının devam ettiği okul ve kurumlarda bazı derslere ve sosyal etkinliklere katılması mümkündür. Bu amaçla RAM’a başvurulabilir.

Türkiye’de 1076 adet özel eğitim uygulama okulu bulunmaktadır.

Özel Eğitim Meslek Liseleri

Zorunlu öğrenim çağını tamamlayan ve özel eğitim uygulama okullarından mezun olan ya da bu seviyeye denk yeterlilik gösteren otizmli öğrenciler için resmî ve özel özel eğitim meslek liseleri açılır. Bu kurumlar gündüzlü eğitim kurumlarıdır.

• Öğrencilerin istihdama katılmalarını destekleyen mesleki beceriler ile öz bakım, günlük yaşam ve toplumsal uyum becerileri geliştirilir.
• MEB tarafından hazırlanmış özel eğitim meslek programları uygulanır ve her öğrenci için BEP hazırlanır.
• Öğrenciler ilgi ve yeteneklerine göre (ör. el sanatları, tarım, gıda hizmetleri, tekstil, ofis hizmetleri) atölyelerde eğitim alır; programlarda işlevsel akademik ve mesleki beceriler ön plandadır.
• Başarılar BEP hedeflerine göre değerlendirilir; başarısız not verilmez. Mezunlara “Mesleki Eğitim Sertifikası” düzenlenir.

Özel eğitim meslek liseleri, öğrencilerin korumalı işyerlerine, iş koçu destekli istihdama veya uygun iş alanlarına geçişini destekleyen bir basamak işlevi görür. Türkiye’de yaklaşık 500’ün üzerinde özel eğitim meslek lisesi bulunmaktadır.