Yetişkinlik Döneminde Otizm

Yetişkinlerde otizm ve ilgili nöroçeşitlilik özellikleri hakkında artan farkındalık sayesinde günümüzde otizm tanısı alan yetişkin bireylerde artış olduğu görülmektedir.

Maskeleme Nedir?

Maskeleme, otizmli bireylerin sosyal ortamlara uyum sağlamak adına doğal davranışlarını bilinçli ya da bilinçsiz olarak bastırmasıdır. Bu durum çevre tarafından otizmin fark edilmesini zorlaştırabilir. Maskeleme, okul veya iş gibi resmi durumlarda, aileyle evde veya arkadaşlarla sosyalleşme zamanlarında gerçekleşebilir.

Otizmli bireyin maskeleme yapması;

• İnsanların bireyin otizmli olduğuna inanmamasına,
• Otizmin yanlış, geç ya da eksik tanılanmasına ve kişinin gereksinim duyduğu desteği alamamasına,
• Doktor, öğretmen ve uzmanların maskelemeyi anlamamasına, bireyin zorluk çekmediğini varsaymasına, yanlış anlaşılmalara neden olabilir.

Yetişkinlikte Otizm Belirtileri

Yetişkinlik döneminde görülen otizm belirtileri aşağıda sınıflandırılmıştır. Hiçbir otizmli bireyin bu belirtilerin tümüne sahip olmadığı akılda tutulmalıdır.

Sosyal Etkileşim Sorunları

• Sosyal çevrelerden dışlanmış hissetme veya çevreye uyum sağlayamama,
• Başkalarının ne düşündüğünü ve hissettiğini anlamada zorlanma,
• Göz devirme, omuz silkme, yüz buruşturma gibi sözel olmayan ifadeleri anlamama veya yanlış anlama,
• Başka bir kişinin bakış açısını görememe/analiz edememe,
• Kişisel mesafeyi ayarlayamama; fiziksel olarak çok yakın olma ya da temastan aşırı rahatsız olma,
• Göz teması kurmaktan kaçınma veya hoşlanmama,
• Sosyal ortamlarda yüksek düzeyde kaygı,
• Sosyal kuralları ya da işaretleri takip etmede zorlanma,
• Arkadaşlık kurmada ve sürdürmede zorlanma.

İletişim Farklılıkları

• Karşılıklı konuşmaları takip etmekte zorlanma,
• Sohbet konusunu yakalamakta veya sohbete dahil olmakta zorlanma,
• Favori konularda uzun süre monolog yapma,
• Duyguları ifade etmekte zorlanma,
• Deyim, mecaz ve atasözlerini anlamakta zorlanma,
• Sessiz olunması gereken ortamlarda gürültülü olma,
• Ev, iş ve sosyal çevre fark etmeksizin aynı tonda konuşma.

Tekrarlı/Takıntılı Davranışlar

• İlişkisiz durumlarda sallanma/volta atma gibi hareketler ya da belirli sesler/sözcükler çıkarma,
• Eşyaları sabit bir düzende tutma isteği; düzen bozulduğunda aşırı rahatsız olma,
• Duygu ve tepkileri düzenlemede zorlanma,
• Günlük rutinlere sıkı bağlılık, esneyememe,
• Rutinlerde/expectationlarda ani değişiklikte öfke patlaması,
• Yoğun ve takıntı düzeyinde ilgi alanlarına sahip olma (ör. makineler, tarihi dönemler, koleksiyonlar),
• Bir konuda aşırı ayrıntılı bilgi sahibi olma,
• Beklenmedik durum karşısında öfke patlaması yaşama.

Not: Yoğun ilgi alanlarının yaşam kalitesi üzerinde olumlu etkileri de olabilir; kimi durumlarda istihdam fırsatına dahi dönüşebilir.

Diğer Belirtiler

• Birkaç zorlu akademik alanda çok başarılı olma (bazı alanlarda çok iyi iken diğerlerinde zorlanma),
• Dinleyerek ya da görsel olarak öğrenme,
• Karmaşık ve detaylı bir konuyu hızlı öğrenme ve uzun süre akılda tutma,
• Başkalarınca “akademik” ya da “eksantrik” olarak tanımlanma,
• Kendi başına takılmayı tercih etme,
• Sakar gibi hissetme ya da koordinasyon zorluğu,
• Diğer insanların fark etmediği küçük detay/örüntülere hakim olma,
• Ağrı, ses, temas ve koku gibi duyusal uyaranlara karşı aşırı hassasiyet ya da duyarsızlık.

Yetişkin Otizmli Bireyler Hangi Konularda Desteğe Gereksinim Duyarlar?

• Sosyal izolasyon ve ilişki kurma zorlukları,
• Kaygı ve duygusal regülasyon sorunları,
• İşyeri adaptasyonu,
• Günlük yaşamda rutin oluşturma ve sürdürme,
• Davranışsal terapi veya ilaç tedavisi,
• Savunuculuk ve destek gruplarına katılım.

Yetişkin Otizmli Bireyler İçin UDA kullanılabilir mi?

Çocukluk döneminde olduğu gibi yetişkinlik döneminde de uygulamalı davranış analizine (UDA) dayalı pek çok ilke ve stratejiden yararlanılabilir. UDA, davranışların öncesinde ve sonrasında yer alan çevresel özelliklerin sistematik şekilde düzenlenmesiyle yeni davranışların öğretilmesi, uygun olmayan davranışların da uygun davranışlarla değiştirilmesi ya da ortadan kaldırılması sürecidir. Yetişkin otizmli bireyler UDA ilkelerini aşağıda sıralanan adımlarla uygulayabilirler:

• Bireyin sahip olmak istediği hedefleri listelemesi: Hedefler gözlenebilir ve ölçülebilir biçimde yazılmalıdır. Örneğin “kabul edilebilir sosyal becerilere sahip olmak” çok geniş bir ifadeyken, “sohbet sırasında arkadaşım sözünü bitirene kadar konuşmadan beklemek” daha gözlenebilir bir ifadedir.
• Hedefleri önceliklendirmesi: Tüm hedeflere aynı anda ulaşmak gerçekçi olmayabilir. Bu nedenle günlük yaşamda en sık kullanılacak hedefle başlamak ya da en zorlanılan davranışı değiştirmek daha işlevsel olacaktır.
• Hedef davranışa ulaşmak için bir strateji belirlemesi: Bunun için UDA’ya dayalı stratejilerden yararlanmak gerekir. Hedefleri hatırlatacak davranış kontrol listeleri, görsel hatırlatıcılar, beceri analizi listeleri, kendini izleme araçları vb. kullanılabilir. Ayrıca, rol oynama ve prova yapma stratejileri de kullanılabilir ve hedefler gerçekleştikçe birey kendini ödüllendirebilir.
• Günlük yaşamda pratik yapması: Hedeflenen davranış farklı ortamlarda ve farklı kişilerin varlığında da kullanılarak pratik edilmelidir.
• Her zaman bir B planın olması: Günlük yaşam sürprizlerle doludur. Her şey planlandığı gibi gitmeyebilir. Örneğin bireyin çok severek gittiği ve hep aynı masasında yemek yediği restoranda o gün o masa dolu olabilir. Birey bu tür beklenmedik durumlara hazırlıklı olmalıdır.
• Kendini izlemesi, değerlendirmesi ve kazanımları olduğunda kendini ödüllendirmesi: Hedeflere ulaşılıp ulaşılmadığını değerlendirme ve ulaşılan hedef için bireyin kendisini ödüllendirmesi önemlidir. Ulaşılan hedeflerin yerine yenileri belirlenebilir, ulaşılamayan hedefler için de ara basamaklar konulabilir ya da hedef ulaşılabilecek bir forma getirilebilir.

Yetişkin Otizmli Bireyler İçin Faydalı Linkler

• Autism Speaks
• Autistic Self Advocacy Network (ASAN)
• The National Autistic Society (NAS)
• Association for Autism and Neurodiversity (AANE)