Yetişkinlik Döneminde Otizm

Otizm sadece çocukluk çağında değil, yetişkinlik döneminde de kendine özgü belirtilerle devam edebilir. Birçok otizmli birey çocukluk döneminde tanı almamış olabilir veya belirtilerini “maskeleme” adı verilen bir stratejiyle gizlemiş olabilir.

Yetişkinlerde otizm ve ilgili nöroçeşitlilik özellikleri hakkında artan farkındalık sayesinde günümüzde otizm tanısı alan yetişkin bireylerde artış olduğu görülmektedir. Bu sayfada aşağıdaki konulara ilişkin bilgiler paylaşılmaktadır.

Maskeleme Nedir?

Maskeleme, otizmli bireylerin sosyal ortamlara uyum sağlamak adına doğal davranışlarını bilinçli ya da bilinçsiz olarak bastırmasıdır. Bu durum çevre tarafından otizmin fark edilmesini zorlaştırabilir. Maskeleme, okul veya iş gibi resmi durumlarda, aileyle evde veya arkadaşlarla sosyalleşme zamanlarında gerçekleşebilir.

Maskelemenin olası sonuçları

İnsanların bireyin otizmli olduğuna inanmamasına,
Otizmin yanlış, geç ya da eksik tanılanmasına ve kişinin gereksinim duyduğu desteği alamamasına,
Doktor, öğretmen ve uzmanların maskelemeyi anlamamasına, bireyin zorluk çekmediğini varsaymasına, yanlış anlaşılmalara neden olabilir.

Yetişkinlikte Otizm Belirtileri

Yetişkinlik döneminde görülen otizm belirtileri aşağıda sınıflandırılmıştır. Hiçbir otizmli bireyin bu belirtilerin tümüne sahip olmadığı akılda tutulmalıdır.

Sosyal Etkileşim Sorunları

Sosyal çevrelerden dışlanmış hissetme veya çevreye uyum sağlayamama,
Başkalarının ne düşündüğünü ve hissettiğini anlamada zorlanma,
Göz devirme, omuz silkme, yüz buruşturma gibi sözel olmayan ifadeleri anlamama veya yanlış anlama,
Başka bir kişinin bakış açısını görememe/analiz edememe,
Kişisel mesafeyi ayarlayamama; fiziksel olarak çok yakın olma ya da temastan aşırı rahatsız olma,
Göz teması kurmaktan kaçınma veya hoşlanmama,
Sosyal ortamlarda yüksek düzeyde kaygı,
Sosyal kuralları ya da işaretleri takip etmede zorlanma,
Arkadaşlık kurmada ve sürdürmede zorlanma.

İletişim Farklılıkları

Karşılıklı konuşmaları takip etmekte zorlanma,
Sohbet konusunu yakalamakta veya sohbete dahil olmakta zorlanma,
Favori konularda uzun süre monolog yapma,
Duyguları ifade etmekte zorlanma,
Deyim, mecaz ve atasözlerini anlamakta zorlanma,
Sessiz olunması gereken ortamlarda gürültülü olma,
Ev, iş ve sosyal çevre fark etmeksizin aynı tonda konuşma.

Tekrarlı/Takıntılı Davranışlar

İlişkisiz durumlarda sallanma/volta atma gibi hareketler ya da belirli sesler/sözcükler çıkarma,
Eşyaları sabit bir düzende tutma isteği; düzen bozulduğunda aşırı rahatsız olma,
Duygu ve tepkileri düzenlemede zorlanma,
Günlük rutinlere sıkı bağlılık, esneyememe,
Rutinlerde/expectationlarda ani değişiklikte öfke patlaması,
Yoğun ve takıntı düzeyinde ilgi alanlarına sahip olma (ör. makineler, tarihi dönemler, koleksiyonlar),
Bir konuda aşırı ayrıntılı bilgi sahibi olma,
Beklenmedik durum karşısında öfke patlaması yaşama.

Not: Yoğun ilgi alanlarının yaşam kalitesi üzerinde olumlu etkileri de olabilir; kimi durumlarda istihdam fırsatına dahi dönüşebilir.

Diğer Belirtiler

Birkaç zorlu akademik alanda çok başarılı olma (bazı alanlarda çok iyi iken diğerlerinde zorlanma),
Dinleyerek ya da görsel olarak öğrenme,
Karmaşık ve detaylı bir konuyu hızlı öğrenme ve uzun süre akılda tutma,
Başkalarınca “akademik” ya da “eksantrik” olarak tanımlanma,
Kendi başına takılmayı tercih etme,
Sakar gibi hissetme ya da koordinasyon zorluğu,
Diğer insanların fark etmediği küçük detay/örüntülere hakim olma,
Ağrı, ses, temas ve koku gibi duyusal uyaranlara karşı aşırı hassasiyet ya da duyarsızlık.

Yetişkin Otizmli Bireyler Hangi Konularda Desteğe Gereksinim Duyarlar?

Sosyal izolasyon ve ilişki kurma zorlukları,
Kaygı ve duygusal regülasyon sorunları,
İşyeri adaptasyonu,
Günlük yaşamda rutin oluşturma ve sürdürme,
Davranışsal terapi veya ilaç tedavisi,
Savunuculuk ve destek gruplarına katılım.

Yetişkin Otizmli Bireyler İçin de UDA Kullanılabilir mi?

Çocukluk döneminde olduğu gibi yetişkinlikte de uygulamalı davranış analizine (UDA) dayalı pek çok ilke ve stratejiden yararlanılabilir. UDA; davranışların öncesi ve sonrasındaki çevresel özellikleri sistematik biçimde düzenleyerek yeni davranışların öğretilmesi, uygun olmayanların uygun davranışlarla değiştirilmesi ya da ortadan kaldırılmasını hedefler.

Hedeflerin yazılması: Gözlenebilir ve ölçülebilir şekilde (ör. “sohbet sırasında arkadaşım sözünü bitirene kadar beklemek”).
Önceliklendirme: Günlük yaşamda en sık kullanılacak hedefle başlamak ya da en zorlanılan davranışı seçmek.
Strateji belirleme: Davranış kontrol listeleri, görsel hatırlatıcılar, beceri analizi, kendini izleme araçları, rol oynama/prova ve öz-ödüllendirme.
Pratik: Farklı ortamlarda ve farklı kişilerle hedef davranışı kullanarak genelleme.
B planı: Beklenmedik durumlara hazırlık (ör. sevilen restoranda her zamanki masanın dolu olması).
Kendi kendini izleme: İlerlemenin değerlendirilmesi; ulaşılan hedefler için ödüllendirme; ulaşılamayanlar için ara basamaklar/uyarlamalar.